Kurumsal dönüşüm projelerinde yıllar içerisinde üzerinde en fazla düşündüğüm kararlardan biri, bir projenin devam etmesine, belirli bir aşamaya geçmesine veya planlanan canlıya geçişin gerçekleştirilmesine ilişkin verilen Go/No-Go kararları oldu. Çünkü bu kararlar çoğu zaman proje takviminde yer alan bir kilometre taşı veya yönetim toplantısında alınması gereken bir onay gibi görülse de gerçekte şirketin operasyonel sürekliliğini, finansal kaynaklarını, çalışanlarını, müşterilerini ve gelecekteki dönüşüm kapasitesini etkileyebilecek önemli yönetim tercihleridir. Özellikle SAP/ERP dönüşümleri, dijital dönüşüm programları, teknoloji yatırımları ve proje yönetişimi alanındaki deneyimlerim, bana bir projenin ilerlemesine karar vermenin yalnızca teknik hazırlık seviyesini değerlendirmekten ibaret olmadığını, aynı zamanda hangi riskleri kabul ettiğimizi, hangi belirsizliklerle ilerlemeyi seçtiğimizi ve bu tercihin sonuçlarından kimin sorumlu olduğunu açık biçimde ortaya koymamız gerektiğini düşündürüyor. Bu nedenle Go/No-Go kararlarında asıl sorunun, yöneticilerin sezgilerine güvenip güvenmemesi değil, sezgiyi hangi kanıtlarla sınadıkları ve kanıtların yetersiz kaldığı durumlarda nasıl bir karar disiplini uyguladıkları olduğuna inanıyorum.
Bir projenin ilerlemesine karar vermek neden bu kadar zor?
Kurumsal dönüşüm projelerinde ilerleme kararı vermenin zor olmasının temel nedenlerinden biri, bu kararların çoğu zaman eksiksiz bilgiye sahip olmadan alınmak zorunda kalınmasıdır. Proje ekipleri belirli faaliyetleri tamamlamış, test sonuçlarını raporlamış, kullanıcı eğitimlerini gerçekleştirmiş ve teknik hazırlık çalışmalarını büyük ölçüde bitirmiş olabilir; ancak bütün bu çalışmaların tamamlanması, canlıya geçiş sonrasında hiçbir sorun yaşanmayacağını garanti etmez.
Özellikle büyük ölçekli ERP projelerinde farklı iş birimlerinin süreçleri, entegrasyonlar, veri geçişleri, dış sistemler, tedarikçiler ve kullanıcı grupları birbirleriyle ilişkili olduğu için hazırlık seviyesinin tek bir gösterge üzerinden değerlendirilmesi oldukça güçtür. Bir departmanın hazır olması, başka bir departmanın da aynı düzeyde hazır olduğu anlamına gelmez; benzer şekilde teknik sistemlerin çalışıyor olması, organizasyonun yeni çalışma biçimine uyum sağlayabildiğini kanıtlamaz.
Bunun yanında kararın alınacağı tarih yaklaştıkça proje üzerindeki baskı da artabilir. Yönetim belirli bir tarihte sonuç bekliyor olabilir, teknoloji sağlayıcılarının kaynak planları canlıya geçiş tarihine göre yapılmış olabilir veya eski sistemlerin kullanımına ilişkin sözleşmesel ve operasyonel bağımlılıklar bulunabilir. Böyle durumlarda proje ekibi yalnızca hazırlık durumunu değerlendirmekle kalmaz, aynı zamanda farklı paydaşların beklentilerini ve olası gecikmenin sonuçlarını da dikkate almak zorunda kalır.
Ancak bu baskıların varlığı, hazırlık eksikliklerinin daha az önemli hâle geldiği anlamına gelmez. Tam tersine, kararın etkisi büyüdükçe hangi konuların gerçekten tamamlandığını, hangi risklerin devam ettiğini ve hangi varsayımların henüz doğrulanmadığını açık biçimde ortaya koymak daha önemli hâle gelir.
Benim için Go/No-Go kararının güçlüğü tam olarak burada başlıyor. Çünkü yönetimin önünde çoğu zaman tamamen risksiz bir ilerleme seçeneği ile tamamen maliyetsiz bir erteleme seçeneği bulunmuyor. Her iki kararın da farklı sonuçları olabiliyor ve bu sonuçların belirsizlik altında karşılaştırılması gerekiyor.
Go/No-Go kararı aslında neyi ifade eder?
Go/No-Go kavramı çoğu zaman bir projenin belirli bir aşamaya devam edip etmeyeceğine ilişkin ikili bir karar olarak açıklanıyor. Go kararı ilerlemeyi, No-Go kararı ise ilerlememeyi ifade ediyor. Ancak kurumsal uygulamalarda bu iki seçenek arasındaki değerlendirme, kavramın basit görünümünden çok daha kapsamlıdır.
Örneğin bir SAP projesinin canlıya geçiş hazırlıklarını ele alalım. Proje ekibi bütün kritik testlerin tamamlandığını, veri geçişinin doğrulandığını, iş birimlerinin hazır olduğunu ve destek organizasyonunun oluşturulduğunu gösteren kanıtları sunabilir. Böyle bir durumda Go kararı, mevcut hazırlık seviyesinin ve kalan risklerin ilerleme için kabul edilebilir olduğuna ilişkin yetkili yönetim değerlendirmesini ifade eder.
Ancak bazı durumlarda hazırlık çalışmalarının önemli bir bölümü tamamlanmış olmasına rağmen belirli eksiklikler devam edebilir. Bu eksikliklerin etkisi düşükse, geçici kontrol mekanizmaları tanımlanmışsa ve ilgili sorumlular kalan riskleri açık biçimde kabul ediyorsa koşullu ilerleme seçeneği değerlendirilebilir.
Buna karşılık kritik iş süreçlerinin çalışmasını engelleyen hatalar, doğrulanmamış veri geçişleri veya iş sürekliliğini ciddi biçimde tehdit eden eksiklikler bulunuyorsa ilerleme kararının ertelenmesi gerekebilir.
Burada önemli olan, koşullu ilerlemenin bütün projeler için uygun bir seçenek olduğunu varsaymamaktır. Bazı riskler geçici kontrollerle yönetilebilirken bazıları ilerlemeyi engelleyen kesin karar kriterleri olarak tanımlanmalıdır.
Bu nedenle Go/No-Go kararını yalnızca ilerlemek veya durmak arasında yapılan bir tercih olarak değil, mevcut hazırlık durumunun, kalan risklerin ve karar yetkisinin birlikte değerlendirildiği bir yönetişim mekanizması olarak görüyorum.
Sezgi kurumsal kararlarda gerçekten güvenilir olabilir mi?
Yönetim deneyimi arttıkça belirli durumları daha hızlı değerlendirebilme kapasitesinin gelişebildiğini düşünüyorum. Uzun yıllar boyunca benzer projelerde çalışmış bir yönetici, bazı risk işaretlerini henüz ayrıntılı analizler tamamlanmadan fark edebilir veya proje raporlarında görünmeyen belirli organizasyonel sorunları sezebilir.
Örneğin bir proje yöneticisinin teknik test sonuçlarının olumlu olduğunu görmesine rağmen iş birimlerinin gerçek hazırlık düzeyi konusunda tereddüt yaşaması mümkün olabilir. Bu tereddüt, daha önce karşılaştığı benzer projelerde kullanıcı katılımının sınırlı olması, süreç sahipliklerinin belirsizliği veya eğitimlerin yeterince uygulanmaması gibi sorunlardan kaynaklanabilir.
Bu tür deneyimlerin değersiz olduğunu düşünmüyorum. Aksine uzmanlık birikiminin karar süreçlerine önemli katkılar sağlayabileceğine inanıyorum.
Ancak deneyime dayalı sezginin her durumda aynı güvenilirlikte çalıştığını varsaymak doğru olmayabilir.
Daniel Kahneman ve Gary Klein'ın uzman sezgisi üzerine yayımladıkları çalışma, sezgisel uzmanlığın gelişebilmesi için ortamda öğrenilebilir düzenliliklerin bulunmasının ve kişinin kararları hakkında yeterli geri bildirim alabilmesinin önemine dikkat çekiyor. Bu yaklaşım, tekrar eden ve sonuçları gözlemlenebilen operasyonel kararlarla nadiren karşılaşılan, yüksek belirsizlik içeren stratejik kararların birbirinden ayrılması gerektiğini düşündürüyor.
Bir yöneticinin yıllardır benzer projelerde çalışmış olması değerli bir avantaj olabilir; ancak yeni teknoloji mimarileri, farklı organizasyonel koşullar veya daha önce karşılaşılmamış riskler, geçmiş deneyimlerden çıkarılan sonuçların geçerliliğini sınırlayabilir.
Bu nedenle sezgiyi kararın yerine geçen bir mekanizma olarak değil, daha fazla araştırılması gereken konuları görünür kılabilecek bir değerlendirme girdisi olarak kullanmayı daha doğru buluyorum.
Bence deneyimli bir yöneticinin “Bu projede bir şeyler yolunda gitmiyor” demesi önemli bir uyarıdır. Ancak iyi bir Go/No-Go süreci, bu uyarıyı doğrudan karar gerekçesine dönüştürmek yerine hangi somut risklerin veya hazırlık eksikliklerinin bu değerlendirmeye neden olduğunu araştırmalıdır.
Kanıta dayalı karar vermek ne anlama geliyor?
Kanıta dayalı karar verme yaklaşımını, yalnızca daha fazla rapor hazırlamak veya karar toplantısında daha fazla sayısal gösterge sunmak olarak değerlendirmiyorum.
Bir kararın kanıta dayanması için kullanılan bilgilerin doğru karar sorusuyla ilişkili olması, güvenilir kaynaklardan elde edilmesi, belirli kriterlere göre değerlendirilmesi ve devam eden belirsizliklerin açık biçimde ortaya konması gerekiyor.
Örneğin bir ERP projesinde testlerin yüzde 95'inin tamamlandığını gösteren bir rapor önemli olabilir. Ancak tamamlanmayan yüzde 5'lik bölümün hangi süreçleri kapsadığı bilinmiyorsa bu gösterge tek başına canlıya geçiş hazırlığını açıklamaz.
Tamamlanmamış testler düşük etkili raporlama ekranlarına ilişkin olabileceği gibi şirketin faturalama, üretim planlama veya finansal kapanış süreçleri açısından kritik senaryoları da içerebilir.
Benzer şekilde açık hata sayısının düşük olması olumlu bir gösterge olarak değerlendirilebilir; ancak kalan hataların iş etkisi, geçici çözüm imkânı ve operasyonel sonuçları incelenmeden yalnızca toplam sayıya bakmak yanıltıcı olabilir.
Bu nedenle kanıtların niceliği kadar niteliğinin de değerlendirilmesi gerektiğini düşünüyorum.
Kanıta dayalı Go/No-Go kararında temel soru, kaç rapor hazırlandığı değil, bu raporların ilerleme kararını desteklemek için gerekli kritik sorulara güvenilir yanıtlar sağlayıp sağlamadığıdır.
Hazırlık değerlendirmesi ile ilerleme izni neden birbirinden ayrılmalı?
Go/No-Go kararlarında özellikle önemli bulduğum ayrımlardan biri, hazırlık seviyesinin değerlendirilmesiyle ilerleme yetkisinin birbirinden farklı olmasıdır.
Bir proje ekibi teknik ve operasyonel hazırlık durumunu değerlendirebilir, eksiklikleri raporlayabilir ve belirli bir öneri sunabilir. Ancak projenin ilerlemesiyle ortaya çıkabilecek finansal, operasyonel veya düzenleyici risklerin kabul edilmesi, ilgili yetkili yöneticilerin sorumluluğunda olmalıdır.
Örneğin proje ekibinin veri geçişi testlerinde belirli bir hata oranı tespit ettiğini düşünelim. Teknik ekip bu hataların nedenlerini açıklayabilir ve olası düzeltme seçeneklerini sunabilir. Ancak hataların canlıya geçiş sonrasında müşteri siparişlerini veya finansal işlemleri etkileme ihtimali bulunuyorsa iş birimlerinin ve ilgili yönetim seviyesinin de karar sürecine katılması gerekir.
Burada proje ekibinin hazırlık durumunu olduğundan olumlu göstermesi kadar, yetkili yöneticilerin teknik değerlendirmeyi yeterince anlamadan karar vermesi de sorun oluşturabilir.
Bu nedenle karar sürecinde iki ayrı sorunun açık biçimde yanıtlanmasını öneriyorum.
İlk soru, projenin tanımlanmış hazırlık kriterlerini hangi düzeyde karşıladığıdır. İkinci soru ise mevcut hazırlık düzeyi ve kalan riskler dikkate alındığında ilerleme kararının yetkili yönetim tarafından kabul edilip edilmediğidir.
Bu ayrımın önemli olduğunu düşünüyorum; çünkü bir projenin belirli teknik kriterleri karşılaması, bütün iş risklerinin otomatik olarak kabul edildiği anlamına gelmez.
Aynı şekilde yönetimin ilerleme kararı vermesi, teknik hazırlık eksikliklerinin ortadan kalktığı anlamına da gelmez.
Go/No-Go kriterleri karar gününde mi belirlenmeli?
Bence Go/No-Go süreçlerinde yapılabilecek önemli hatalardan biri, karar kriterlerinin karar toplantısına çok yakın bir tarihte belirlenmesidir.
Çünkü değerlendirme kriterleri sonuçlar ortaya çıktıktan sonra oluşturulduğunda, mevcut durumu olumlu gösterecek veya önceden tercih edilen kararı destekleyecek biçimde yorumlanmaları mümkün olabilir.
Örneğin bir proje başlangıcında bütün kritik iş süreçlerinin test edilmesi gerektiği kabul edilmişken canlıya geçiş tarihine yaklaşıldığında bazı kritik testlerin tamamlanmamış olması nedeniyle kriterlerin değiştirilmesi gündeme gelebilir.
Elbette proje koşulları değiştikçe belirli kriterlerin yeniden değerlendirilmesi gerekebilir. Ancak bu değişikliklerin gerekçeleri, risk etkileri ve onay yetkileri açık biçimde kayıt altına alınmalıdır.
Bence doğru yaklaşım, önemli Go/No-Go kriterlerini ilgili proje aşamasının başlangıcında belirlemek ve karar tarihinde bu kriterlerin hangi düzeyde karşılandığını kanıtlarla değerlendirmektir.
Bu kriterler yalnızca teknik sistem performansıyla sınırlı kalmamalıdır. İş süreçlerinin hazır olması, kritik verilerin doğrulanması, kullanıcıların görevlerini yerine getirebilmesi, destek organizasyonunun oluşturulması ve iş sürekliliği mekanizmalarının değerlendirilmesi gibi konular da proje kapsamına göre ele alınmalıdır.
Burada her proje için aynı kriter listesinin kullanılmasını önermiyorum. Bir iç raporlama uygulamasının canlıya geçiş kararıyla, finansal işlemleri veya üretim operasyonlarını doğrudan etkileyen büyük ölçekli bir ERP dönüşümünün karar kriterleri aynı kapsamda olmayacaktır.
Ancak kriterlerin risk ve iş etkisiyle orantılı biçimde önceden tanımlanması, karar kalitesini artırabilecek önemli bir uygulamadır.
SAP/ERP canlıya geçişinde hangi kanıtlar gerçekten önemlidir?
SAP ve ERP projelerinde Go/No-Go değerlendirmesinin birçok farklı hazırlık alanını kapsaması gerektiğini düşünüyorum. Çünkü bu projelerde canlıya geçiş yalnızca yeni bir yazılımın kullanılmaya başlanması değil, şirketin önemli iş süreçlerinin yeni bir çalışma ortamına taşınması anlamına gelebilir.
Bu nedenle ilk değerlendirme alanlarından biri kritik iş süreçlerinin uçtan uca test edilmesidir.
Bir sistemin belirli fonksiyonlarının tek tek çalışması önemli olsa da satın alma talebinden ödeme sürecine, müşteri siparişinden tahsilata veya üretim planlamasından stok hareketlerine kadar uzanan süreçlerin gerçekçi koşullarda doğrulanması daha kapsamlı bir güvence sağlayabilir.
İkinci önemli alan veri geçişidir. Ana verilerin ve işlem verilerinin doğruluğu, bütünlüğü ve kullanılabilirliği, yeni sistemin operasyonel başarısını doğrudan etkileyebilir.
Üçüncü alan entegrasyonlardır. ERP sistemiyle bağlantılı diğer uygulamaların veri alışverişi, hata yönetimi ve işlem sürekliliği açısından değerlendirilmesi gerekir.
Dördüncü alan kullanıcı ve organizasyon hazırlığıdır. Çalışanların yeni süreçlerde hangi görevleri yerine getireceğini bilmesi, gerekli eğitimleri alması ve kritik işlemleri gerçekleştirebilmesi önemlidir.
Beşinci alan destek ve iş sürekliliğidir. Canlıya geçiş sonrasında ortaya çıkabilecek sorunların nasıl yönetileceği, hangi ekiplerin müdahale edeceği ve kritik kesintilerde hangi alternatif çalışma yöntemlerinin uygulanacağı açık olmalıdır.
Bunun yanında bilgi güvenliği, erişim yetkileri, performans kapasitesi, mevzuat gereksinimleri ve proje kapsamına özgü diğer kritik kontroller de değerlendirmeye dâhil edilmelidir.
Ancak burada önemli bir ayrım var. Bütün bu alanların raporlanmış olması, hazırlıklarının yeterli olduğunu otomatik olarak göstermez.
Bence Go/No-Go değerlendirmesinde her alan için hangi kanıtların bulunduğu, hangi eksikliklerin devam ettiği ve bu eksikliklerin gerçek iş süreçlerine etkisi açık biçimde ortaya konmalıdır.
Kırmızı, sarı ve yeşil göstergeler neden tek başına yeterli değil?
Kurumsal proje raporlamasında trafik ışığı göstergeleri yaygın biçimde kullanılıyor. Yeşil genellikle olumlu durumu, sarı dikkat gerektiren konuları, kırmızı ise önemli sorunları ifade ediyor.
Bu göstergelerin yönetim açısından yararlı olduğunu düşünüyorum. Çünkü karmaşık proje bilgilerini kısa sürede değerlendirmeyi kolaylaştırabilirler.
Ancak renklerin hangi kriterlere göre belirlendiği açık değilse farklı ekipler aynı durumu farklı biçimde sınıflandırabilir.
Örneğin bir proje ekibi kritik olmayan bazı testlerin tamamlanmamış olması nedeniyle hazırlık durumunu sarı olarak gösterebilir. Başka bir ekip ise tek bir kritik entegrasyon hatası bulunmasına rağmen genel test başarı oranı yüksek olduğu için aynı alanı yeşil olarak raporlayabilir.
Bu nedenle renklerin yalnızca genel değerlendirme ifadeleri olarak değil, önceden tanımlanmış kriterlere dayalı sonuçlar olarak kullanılmasını önemli buluyorum.
Ayrıca farklı alanlardaki göstergelerin basitçe ortalamasının alınmasının riskli olabileceğini düşünüyorum.
Bir projenin on hazırlık alanından dokuzunun yeşil olması, kalan tek kırmızı alanın önemsiz olduğu anlamına gelmez. Özellikle kritik bir iş sürecini etkileyen veya güvenlik açısından kabul edilemez risk oluşturan bir eksiklik, diğer bütün alanların olumlu olmasına rağmen ilerleme kararını engelleyebilir.
Bence iyi bir Go/No-Go raporu, yalnızca genel durum rengini değil, ilerlemeyi engelleyen kritik konuları ve karar verilmesi gereken kalan riskleri açık biçimde göstermelidir.
Hard Gate yaklaşımı neden önemli?
Bazı proje risklerinin yalnızca genel risk puanlarıyla değerlendirilmesini yeterli bulmuyorum. Çünkü belirli koşulların karşılanmaması, toplam hazırlık seviyesi yüksek olsa bile ilerlemeyi kabul edilemez hâle getirebilir.
Bu nedenle özellikle yüksek etkili dönüşüm projelerinde, ilerleme için mutlaka karşılanması gereken kriterlerin önceden belirlenmesini yararlı buluyorum.
Bu kriterleri Hard Gate olarak adlandırabiliriz.
Örneğin kritik finansal işlemlerin doğrulanmamış olması, temel iş süreçlerinde kabul edilemez veri bütünlüğü sorunlarının bulunması veya zorunlu güvenlik kontrollerinin karşılanmaması bazı projelerde ilerlemeyi engelleyen koşullar olarak tanımlanabilir.
Ancak hangi kriterin Hard Gate olacağı, şirketin sektörüne, risk iştahına, operasyonel gereksinimlerine ve projenin niteliğine göre belirlenmelidir.
Burada önemli olan, Hard Gate kriterlerinin karar toplantısında pazarlık konusu hâline gelmemesidir. Elbette kriterin artık geçerli olmadığını gösteren yeni ve güçlü kanıtlar ortaya çıkabilir; ancak böyle bir durumda kriter değişikliğinin gerekçesi, etkisi ve yetkili onayı açık biçimde belgelenmelidir.
Bence Hard Gate yaklaşımının en önemli katkısı, bazı risklerin genel proje ilerleme yüzdesi veya takvim baskısıyla görünmez hâle gelmesini önlemeye yardımcı olmasıdır.
No-Go kararı başarısızlık anlamına mı gelir?
Kurumsal projelerde No-Go kararının bazen başarısızlık olarak algılandığını düşünüyorum. Özellikle uzun süredir üzerinde çalışılan, önemli bütçeler ayrılmış ve üst yönetimin beklentilerinin yüksek olduğu projelerde ilerlememe kararı vermek organizasyonel açıdan zor olabilir.
Ancak bir projenin belirli aşamada ilerlememesi, her zaman projenin başarısız olduğu anlamına gelmez.
Bazı durumlarda No-Go kararı, daha büyük operasyonel kayıpları önleyen ve eksikliklerin kontrollü biçimde giderilmesini sağlayan doğru bir yönetim tercihi olabilir.
Örneğin kritik veri geçişi sorunlarının canlıya geçiş öncesinde belirlenmesi ve bu sorunların giderilmesi için ek süre ayrılması, kısa vadede proje takvimini etkileyebilir. Ancak bu karar, canlıya geçiş sonrasında oluşabilecek finansal kayıt hatalarını, sipariş problemlerini veya iş kesintilerini önleyebilir.
Bununla birlikte her ertelemenin doğru olduğunu da düşünmüyorum.
Gecikmelerin maliyetleri, sözleşmesel etkileri, operasyonel bağımlılıkları ve fırsat maliyetleri olabilir. Ayrıca belirli risklerin tamamen ortadan kaldırılmasını beklemek, bazı projelerde ilerlemeyi gereksiz biçimde geciktirebilir.
Bu nedenle No-Go kararının da Go kararı kadar güçlü gerekçelere dayanması gerekir.
Bence iyi yönetişim, yalnızca ilerlemeyi onaylayabilen değil, gerektiğinde durabilen ve durmanın nedenlerini açık biçimde açıklayabilen bir yönetim yaklaşımıdır.
Koşullu Go kararı hangi durumlarda değerlendirilebilir?
Bazı projelerde bütün hazırlık alanlarının tamamen sorunsuz hâle gelmesini beklemek gerçekçi olmayabilir. Özellikle büyük ölçekli dönüşümlerde belirli düşük etkili hataların, iyileştirme ihtiyaçlarının veya operasyonel sınırlamaların canlıya geçiş sonrasında yönetilmesi mümkün olabilir.
Bu nedenle koşullu Go yaklaşımının belirli durumlarda yararlı olabileceğini düşünüyorum.
Ancak koşullu Go kararının, eksikliklerin görmezden gelinmesi anlamına gelmemesi gerekir.
Örneğin bir raporlama ekranındaki düşük etkili bir sorun için geçici manuel kontrol yöntemi oluşturulmuşsa, sorunun çözümünden sorumlu ekip belirlenmişse ve çözüm tarihi açıkça tanımlanmışsa ilerleme seçeneği değerlendirilebilir.
Buna karşılık kritik finansal işlemleri etkileyen veya güvenlik açısından kabul edilemez risk oluşturan bir eksikliğin yalnızca çözüm sözü verilerek kabul edilmesi uygun olmayabilir.
Bu nedenle koşullu ilerleme kararlarında kalan riskin iş etkisinin, geçici kontrolün uygulanabilirliğinin, sorumluların, tamamlanma tarihlerinin ve izleme mekanizmalarının açık biçimde tanımlanmasını öneriyorum.
Ayrıca koşullu Go kararının, önceden tanımlanmış zorunlu kriterleri veya mevzuat yükümlülüklerini geçersiz kılmak için kullanılmaması gerekir.
Bence koşullu Go yaklaşımı ancak kalan riskler bilinçli biçimde değerlendirildiğinde ve bu risklerin kabulü yetkili yönetim tarafından açıkça onaylandığında anlamlıdır.
Karar toplantısında kimler bulunmalı?
Go/No-Go kararlarının yalnızca proje yöneticisinin veya teknik ekiplerin değerlendirmesine bırakılmasını yeterli bulmuyorum. Çünkü büyük ölçekli dönüşümlerde ilerleme kararının sonuçları farklı iş birimlerini ve yönetim sorumluluklarını etkileyebilir.
Bu nedenle karar toplantısında bulunması gereken rollerin projenin kapsamına ve risk düzeyine göre belirlenmesi gerektiğini düşünüyorum.
Örneğin SAP/ERP canlıya geçiş kararında proje sponsoru, ilgili iş birimi yöneticileri, BT yönetimi, proje veya program yöneticisi, veri geçişinden sorumlu ekipler, test ve kalite temsilcileri ile iş sürekliliği açısından kritik rollerin katkısı gerekebilir.
Ancak toplantıya çok sayıda kişinin katılması, karar kalitesinin otomatik olarak artacağı anlamına gelmez.
Bence önemli olan, hangi kişilerin hazırlık kanıtlarını sunacağı, hangi kişilerin risk değerlendirmesi yapacağı, kimlerin görüş bildireceği ve nihai karar yetkisinin kimde bulunduğunun önceden belirlenmesidir.
Özellikle karar yetkisinin belirsiz olması, toplantının uzun tartışmalara dönüşmesine veya kararın farklı yönetim seviyeleri arasında tekrar tekrar değerlendirilmesine neden olabilir.
Bu nedenle karar mekanizmasının açık biçimde tanımlanmasını, karar toplantısından önce gerekli kanıtların paylaşılmasını ve toplantının bilgi toplama faaliyetinden çok karar verme faaliyetine odaklanmasını önemli buluyorum.
PMO Go/No-Go karar kalitesini nasıl geliştirebilir?
PMO ve proje yönetişimi alanındaki deneyimlerim nedeniyle Go/No-Go süreçlerinde proje yönetim ofislerinin önemli katkılar sağlayabileceğini düşünüyorum.
PMO'nun bu süreçteki rolünü yalnızca toplantı düzenlemek veya proje durum raporlarını bir araya getirmek olarak görmüyorum.
Bence PMO, karar kriterlerinin önceden belirlenmesini, gerekli kanıtların standart biçimde hazırlanmasını, kritik risklerin görünür hâle getirilmesini ve alınan kararların gerekçeleriyle birlikte kayıt altına alınmasını destekleyebilir.
Örneğin bir dönüşüm programında farklı projelerin canlıya geçiş kararları birbirinden tamamen farklı yöntemlerle değerlendiriliyorsa, yönetimin bu kararları karşılaştırması ve ortak risk yaklaşımı geliştirmesi zorlaşabilir.
PMO, projelerin özelliklerine göre uyarlanabilecek ortak değerlendirme ilkeleri oluşturarak bu sorunun azaltılmasına katkıda bulunabilir.
Ancak PMO'nun bütün Go/No-Go kararlarını merkezi olarak vermesi gerektiğini düşünmüyorum.
Karar yetkisi, ilgili iş ve yönetim sorumluluklarına uygun biçimde tanımlanmalıdır. PMO ise kararın doğru kanıtlarla, açık kriterlerle ve izlenebilir bir süreçle alınmasını desteklemelidir.
Bence güçlü bir PMO'nun değerlerinden biri, projelerin ne kadar ilerlediğini göstermek kadar, yönetimin hangi koşullarda ilerlemeyi durdurması veya yeniden değerlendirmesi gerektiğini de görünür kılabilmesidir.
Go/No-Go kararlarında yapay zekâ kullanılabilir mi?
Yapay zekânın proje yönetimi ve karar destek süreçlerindeki gelişimini yakından takip ederken Go/No-Go değerlendirmelerinde de belirli kullanım alanları oluşturabileceğini düşünüyorum.
Örneğin yapay zekâ sistemleri test sonuçlarını özetleyebilir, açık hata kayıtlarını sınıflandırabilir, geçmiş proje deneyimlerinden benzer risk örüntülerini belirleyebilir veya farklı hazırlık alanlarındaki eksikliklerin ortak etkilerini incelemeye yardımcı olabilir.
Bunun yanında karar toplantıları için hazırlanan çok sayıda dokümanın karşılaştırılması, tutarsızlıkların belirlenmesi ve açık kalan soruların listelenmesi gibi faaliyetlerde de yapay zekâdan yararlanılabilir.
Ancak bu kullanım alanlarının karar sorumluluğunu otomatik olarak yapay zekâya devretmek anlamına gelmediğini özellikle vurgulamak istiyorum.
Çünkü yapay zekâ sistemleri eksik veya hatalı verilerle çalışabilir, belirli riskleri yanlış yorumlayabilir veya karar açısından önemli olan organizasyonel koşulları yeterince değerlendiremeyebilir.
Örneğin bir sistem test başarı oranlarının yüksek olduğunu belirleyerek canlıya geçişe olumlu yaklaşabilir; ancak tamamlanmamış tek bir kritik iş sürecinin finansal veya operasyonel etkisini doğru biçimde değerlendiremeyebilir.
Bu nedenle yapay zekâyı Go/No-Go kararlarında kanıtları düzenleyen, alternatifleri görünür kılan ve yöneticilerin değerlendirme kapasitesini destekleyen bir araç olarak kullanmayı daha doğru buluyorum.
Özellikle yüksek etkili kararlarda nihai yetkinin ve hesap verebilirliğin uygun insan yönetişim mekanizmalarında kalması gerektiğine inanıyorum.
Önerdiğim beş aşamalı Go/No-Go karar çerçevesi
Kurumsal dönüşüm, SAP/ERP ve proje yönetişimi deneyimlerimden hareketle önemli Go/No-Go kararlarının beş aşamada değerlendirilmesini yararlı buluyorum.
Bu yaklaşım, herhangi bir uluslararası standardın resmî modeli olarak değil, karar kalitesini geliştirmeye yönelik uygulama odaklı bir çerçeve olarak değerlendirilmelidir.
Birinci aşama: Kararın kapsamını ve kriterlerini tanımlamak
İlk aşamada hangi kararın alınacağı, kararın hangi proje veya program aşamasını kapsadığı ve ilerleme için hangi kriterlerin karşılanması gerektiği açık biçimde belirlenmelidir.
Örneğin bir ERP canlıya geçiş kararıyla sınırlı bir pilot uygulamanın yaygınlaştırma kararı aynı değerlendirme kapsamına sahip olmayacaktır.
Bu nedenle karar kriterlerinin projenin iş etkisine, risk seviyesine ve operasyonel bağımlılıklarına uygun biçimde oluşturulması gerekir.
Bence ilk aşamanın en önemli çıktısı, karar toplantısına katılan herkesin hangi koşulların ilerleme için gerekli olduğunu önceden bilmesidir.
İkinci aşama: Kanıtları toplamak ve doğrulamak
İkinci aşamada tanımlanmış kriterlerin karşılandığını gösteren kanıtlar hazırlanmalıdır.
Bu kanıtlar test raporları, veri doğrulama sonuçları, kullanıcı kabul kayıtları, güvenlik değerlendirmeleri, iş sürekliliği testleri veya proje kapsamına uygun diğer belgeler olabilir.
Ancak belgelerin mevcut olması tek başına yeterli değildir. Kanıtların güncel, ilgili ve güvenilir olup olmadığı da değerlendirilmelidir.
Örneğin eski bir sistem sürümünde gerçekleştirilmiş testin, önemli değişiklikler sonrasında aynı güvenceyi sağlayıp sağlamadığı sorgulanmalıdır.
Bence bu aşamanın amacı, hazırlık hakkında genel bir kanaat oluşturmak değil, hangi kriterlerin gerçekten karşılandığını doğrulanabilir biçimde ortaya koymaktır.
Üçüncü aşama: Kalan riskleri ve belirsizlikleri değerlendirmek
Üçüncü aşamada tamamlanmamış faaliyetler, açık hatalar, doğrulanmamış varsayımlar ve devam eden riskler değerlendirilmelidir.
Bu değerlendirmede yalnızca sorunların sayısına değil, iş süreçlerine etkilerine, ortaya çıkma olasılıklarına, tespit edilebilirliklerine ve uygulanabilecek kontrol mekanizmalarına bakılması gerekir.
Ayrıca ilerleme kararının ertelenmesi durumunda ortaya çıkabilecek maliyet ve risklerin de değerlendirilmesi önemlidir.
Bence iyi bir Go/No-Go kararı, yalnızca ilerlemenin risklerini değil, ilerlememenin sonuçlarını da dikkate almalıdır.
Dördüncü aşama: Yetkili kararı almak ve gerekçesini kaydetmek
Dördüncü aşamada yetkili karar mercii mevcut kanıtları, kriterleri ve kalan riskleri değerlendirerek Go, No-Go veya uygun koşullarda koşullu Go kararını verebilir.
Ancak bu kararın yalnızca toplantı tutanağında tek kelimelik bir sonuç olarak yer almasını yeterli bulmuyorum.
Kararın hangi gerekçelerle alındığı, hangi risklerin kabul edildiği, hangi koşulların yerine getirilmesi gerektiği ve kararın kim tarafından onaylandığı açık biçimde kayıt altına alınmalıdır.
Bu yaklaşımın hem hesap verebilirliği hem de sonraki projelerde kurumsal öğrenmeyi destekleyebileceğini düşünüyorum.
Beşinci aşama: Kararın sonuçlarını izlemek ve öğrenmek
Beşinci aşamada alınan kararın sonuçları değerlendirilmelidir.
Go kararı sonrasında ortaya çıkan operasyonel sorunlar, gerçekleşen riskler ve beklenen faydalar izlenebilir. No-Go kararı sonrasında ise hangi eksikliklerin giderildiği ve yeniden değerlendirme için hangi koşulların karşılandığı takip edilebilir.
Burada özellikle önemli bulduğum konu, kararın sonucunu değerlendirirken karar anında mevcut olan bilgilerle sonradan öğrenilen bilgilerin birbirinden ayrılmasıdır.
Çünkü sonradan ortaya çıkan bir sorun, kararın mutlaka kötü alındığını göstermeyebilir. Aynı şekilde sorunsuz bir canlıya geçiş, karar sürecinin bütün yönleriyle doğru olduğu anlamına gelmeyebilir.
Bence kurumsal öğrenme, yalnızca sonuçları değerlendirmekle değil, kararların hangi bilgi ve varsayımlarla alındığını incelemekle mümkün olabilir.
Yönetim kurulu ve CEO için Go/No-Go kararının stratejik anlamı
Büyük ölçekli dönüşüm programlarında Go/No-Go kararlarının yalnızca proje operasyonlarının konusu olmadığını düşünüyorum.
Özellikle şirketin finansal raporlamasını, üretim sürekliliğini, müşteri hizmetlerini veya düzenleyici yükümlülüklerini etkileyen dönüşümlerde ilerleme kararının stratejik sonuçları olabilir.
Bu nedenle CEO'nun veya ilgili üst yönetimin bütün teknik ayrıntıları bilmesi gerekmese de hangi kritik risklerin devam ettiğini, hangi iş süreçlerinin etkilenebileceğini ve kararın şirketin stratejik hedefleriyle nasıl ilişkili olduğunu anlaması önemlidir.
Örneğin büyük bir ERP dönüşümünün canlıya geçişi planlanan tarihte gerçekleştirildiğinde şirket önemli bir kilometre taşına ulaşmış olabilir. Ancak yeni sistemin kritik iş süreçlerinde ciddi sorunlar oluşturması, başlangıçta elde edildiği düşünülen zaman avantajını ortadan kaldırabilir.
Buna karşılık gereksiz veya yeterince gerekçelendirilmemiş bir erteleme de önemli maliyetler oluşturabilir.
Bu nedenle üst yönetimin yalnızca projenin takvime uygun ilerleyip ilerlemediğini değil, ilerleme kararının hangi kanıtlara ve hangi risk kabulüne dayandığını da sorgulaması gerektiğine inanıyorum.
Bence güçlü dönüşüm sponsorluğu, her koşulda ilerlemeyi talep etmekten çok, doğru koşullar oluştuğunda ilerlemeyi destekleyebilmek ve gerektiğinde durma kararını sahiplenebilmektir.
Teknoloji girişimcileri için Go/No-Go yaklaşımı neden önemli?
2026 yılında Astrum Consulting Group'u geliştirmeye başladığımda, Go/No-Go yaklaşımının yalnızca büyük kurumsal projelerde değil, girişimcilik kararlarında da yararlı olabileceğini daha fazla düşünmeye başladım.
Bir girişimci açısından yeni bir ürün geliştirmek, farklı bir pazara açılmak, teknoloji platformuna yatırım yapmak veya yeni bir hizmet modelini hayata geçirmek önemli kaynak tahsisi kararlarıdır.
Özellikle sınırlı sermaye ve zamanla çalışan girişimlerde, her yeni fikrin hemen uygulamaya alınması sürdürülebilir olmayabilir.
Örneğin yeni bir danışmanlık hizmeti geliştirmeyi düşündüğümüzde hizmetin teknik olarak sunulabilir olması, müşterilerin bu hizmete gerçekten ihtiyaç duyduğu veya hizmet için ödeme yapmaya istekli olduğu anlamına gelmez.
Benzer şekilde bir dijital platformun teknik prototipinin başarılı olması, ölçeklenebilir bir iş modelinin doğrulandığını göstermez.
Bu nedenle girişimcilikte de belirli karar kapılarının oluşturulmasını yararlı buluyorum.
Bir ürün fikrinin geliştirme aşamasına geçmesi için müşteri probleminin doğrulanması, pilot aşamasına geçmesi için temel kullanım senaryolarının çalışması veya ticari yaygınlaştırma için belirli müşteri ve ekonomik göstergelerin karşılanması gibi kriterler kullanılabilir.
Ancak bu yaklaşımın girişimciliğin doğasındaki deneme ve öğrenme hızını gereksiz biçimde yavaşlatmaması gerekir.
Bence girişimcilikte iyi Go/No-Go yaklaşımı, bütün belirsizlikleri ortadan kaldırmaya çalışmak değil, bir sonraki yatırım kararını vermek için hangi varsayımların doğrulanması gerektiğini belirlemektir.
Kendi girişimlerimi geliştirirken de bu nedenle yalnızca yeni fırsatların heyecanına değil, hangi koşullarda ilerlemenin doğru olacağına ve hangi koşullarda mevcut yaklaşımın yeniden değerlendirilmesi gerektiğine odaklanmaya çalışıyorum.
Go/No-Go kararlarında en sık karşılaşılabilecek hatalar
Go/No-Go kararlarında karşılaşılabilecek önemli hatalardan birinin, kararın yalnızca proje takvimini korumaya yönelik bir onay mekanizmasına dönüşmesi olduğunu düşünüyorum.
Böyle durumlarda hazırlık değerlendirmesi, ilerleme kararının gerçekten doğru olup olmadığını sorgulamak yerine önceden beklenen kararı destekleyen bir faaliyet hâline gelebilir.
Bir başka hata, genel proje ilerleme yüzdesinin veya toplam test başarı oranının kritik iş risklerinin yerine kullanılmasıdır.
Üçüncü hata, karar kriterlerinin önceden tanımlanmaması ve karar gününde mevcut sonuçlara göre değiştirilmesidir.
Dördüncü hata, kalan risklerin açık biçimde belgelenmemesi veya risk kabulünün ilgili yetkili yöneticiler tarafından gerçekleştirilmemesidir.
Beşinci hata ise karar sonrasında sonuçların izlenmemesi ve elde edilen deneyimlerin sonraki projelerde kullanılmamasıdır.
Bence bu hataların ortak noktası, Go/No-Go kararının bir yönetişim ve öğrenme mekanizması olarak değil, tamamlanması gereken idari bir prosedür olarak görülmesidir.
Oysa iyi tasarlanmış bir karar süreci, yalnızca belirli bir tarihte ilerleme izni vermekle kalmaz, organizasyonun riskleri değerlendirme ve kararlarından öğrenme kapasitesini de geliştirebilir.
Karar kalitesi gelecekte neden daha önemli hâle gelecek?
Yapay zekâ, otomasyon ve kurumsal platformların gelişmesiyle birlikte proje ekiplerinin daha fazla bilgiye daha kısa sürede erişebilmesi mümkün hâle geliyor.
Test sonuçlarının otomatik analiz edilmesi, risk kayıtlarının sınıflandırılması, farklı proje senaryolarının karşılaştırılması ve karar dokümanlarının hazırlanması gibi faaliyetler giderek daha fazla teknoloji desteğiyle gerçekleştirilebilir.
Ancak bilgi üretiminin hızlanması, karar sorumluluğunun ortadan kalkacağı anlamına gelmiyor.
Aksine daha fazla veri, daha fazla teknoloji seçeneği ve daha karmaşık sistem bağımlılıkları, hangi kanıtların gerçekten önemli olduğunu belirlemeyi daha kritik hâle getirebilir.
Özellikle yapay zekâ ajanlarının kurumsal sistemlerde daha fazla işlem gerçekleştirebildiği senaryolarda, hangi faaliyetlerin otomatik olarak yürütülebileceği ve hangi kararların insan onayı gerektireceği konusu yeni bir yönetişim alanı oluşturabilir.
Bu nedenle geleceğin Go/No-Go süreçlerinin yalnızca proje canlıya geçişlerinde değil, yapay zekâ ajanlarının yetkilendirilmesi, otomasyonların yaygınlaştırılması ve yüksek etkili dijital kararların kontrol edilmesi gibi alanlarda da önem kazanabileceğini düşünüyorum.
Bence teknolojinin daha hızlı karar destek kapasitesi sunması, yöneticilerin daha az sorumluluk taşıyacağı anlamına gelmiyor. Tam tersine, hangi kararların hangi koşullarda otomasyona bırakılabileceğini belirlemek de önemli bir yönetim sorumluluğu hâline geliyor.
Uluslararası çalışmalar bu konuda hangi ilkeleri destekliyor?
Go/No-Go kararlarının kalitesini değerlendirirken karar teorisi, proje yönetişimi ve risk yönetimi alanındaki çalışmaların önemli referanslar sunduğunu düşünüyorum.
Daniel Kahneman ve Gary Klein'ın uzman sezgisi üzerine çalışması, deneyime dayalı kararların hangi koşullarda güvenilir olabileceğini anlamak açısından yararlı bir çerçeve sunuyor.
Kahneman ve Tversky'nin belirsizlik altında karar verme üzerine araştırmaları ise insanların riskleri değerlendirirken her zaman tutarlı davranmadığını ve belirli bilişsel yanlılıkların kararları etkileyebildiğini gösteriyor.
Project Management Institute'ın proje ve program yönetişimi yaklaşımları, karar yetkilerinin, risklerin ve proje faydalarının yönetim süreçleriyle ilişkilendirilmesi açısından önemli referanslar sağlıyor.
NIST Artificial Intelligence Risk Management Framework ise özellikle yapay zekâ sistemlerinin değerlendirilmesinde bağlamın, risklerin, ölçümün ve yönetişimin birlikte ele alınmasının önemini ortaya koyuyor.
Bunun yanında ISO 31000 risk yönetimi standardı, risklerin organizasyonun karar süreçlerine entegre edilmesi açısından yararlı ilkeler sunuyor.
Ancak bu kaynakların makalede önerdiğim beş aşamalı Go/No-Go karar çerçevesini doğrudan tanımladığını söylemek doğru olmaz.
Önerdiğim yaklaşım, bu çalışmalardaki karar kalitesi, risk yönetimi ve yönetişim ilkeleriyle ilişkilendirilebilen; ancak kurumsal dönüşüm, SAP/ERP ve proje yönetimi alanındaki mesleki deneyimlerimden hareketle oluşturduğum uygulama odaklı bir değerlendirme modelidir.
Sonuç: İlerleme cesareti kadar durma cesareti de gerekiyor
Kurumsal dönüşüm, SAP/ERP, proje yönetimi ve teknoloji yatırımlarının yönetişimi alanındaki deneyimlerim, Go/No-Go kararlarının yalnızca teknik hazırlık değerlendirmeleri olmadığını düşünmeme neden oldu.
Bu kararlar aynı zamanda şirketlerin riskleri nasıl değerlendirdiğini, belirsizlik karşısında nasıl davrandığını, karar yetkilerini nasıl kullandığını ve sonuçların sorumluluğunu nasıl üstlendiğini gösteren önemli yönetim anlarıdır.
Sezginin bu süreçlerde tamamen dışlanması gerektiğini düşünmüyorum. Deneyimli yöneticilerin değerlendirmeleri, özellikle raporlarda görünmeyen risklerin fark edilmesine yardımcı olabilir.
Ancak sezginin tek başına karar gerekçesi hâline gelmesini de doğru bulmuyorum.
Bence güçlü bir Go/No-Go kararı, deneyime dayalı değerlendirmelerin doğrulanabilir kanıtlarla sınandığı, kritik kriterlerin önceden belirlendiği, kalan risklerin açıkça ortaya konduğu ve kararın yetkili yönetim tarafından bilinçli biçimde alındığı bir sürecin sonucudur.
Bu nedenle Go kararı vermek her zaman cesaret göstergesi olmadığı gibi No-Go kararı vermek de her zaman başarısızlık anlamına gelmez.
Bazen doğru karar ilerlemektir. Bazen belirli koşullarla ilerlemek mümkündür. Bazen de durmak, eksiklikleri gidermek ve yeniden değerlendirmek şirketin uzun vadeli çıkarlarını daha iyi koruyabilir.
Kendi girişimcilik yolculuğumda da aynı yaklaşımı benimsiyorum. Bir fırsatın heyecan verici olması, hemen yatırım yapılması gerektiği anlamına gelmiyor; ancak bütün belirsizliklerin ortadan kalkmasını beklemek de yeni fırsatların kaçırılmasına neden olabilir.
Benim için önemli olan, hangi koşullarda ilerleyeceğimizi ve hangi koşullarda kararımızı yeniden değerlendireceğimizi önceden tanımlayabilmek.
Go/No-Go kararlarında asıl mesele sezgi ile kanıt arasında mutlak bir tercih yapmak değil, deneyimin sunduğu öngörüleri güvenilir kanıtlarla birleştirerek bilinçli ve hesap verebilir kararlar verebilmektir.
Yazıyı CEO'lara, CIO'lara, COO'lara, dönüşüm sponsorlarına, proje yöneticilerine ve teknoloji girişimcilerine yöneltmek istediğim bir soruyla tamamlamak istiyorum:
Şirketinizde kritik bir dönüşüm projesinin ilerlemesine karar verilirken gerçekten hazırlık kanıtları mı değerlendiriliyor, yoksa proje takvimini koruma isteği kararın yönünü önceden belirliyor mu?
Bilgin Çavuş
Kurumsal Dönüşüm Stratejisti | Teknoloji Girişimcisi | Yazar & Konuşmacı
Kurucu ve Yönetici Ortak — Astrum Consulting Group
Bu makale, kurumsal dönüşüm, SAP/ERP, proje yönetimi ve teknoloji yatırımlarının yönetişimi alanındaki mesleki deneyimlerimden hareketle oluşturduğum kişisel değerlendirmeleri içermektedir. Kullanılan proje örnekleri açıklama amaçlı varsayımsal senaryolardır. Önerilen beş aşamalı Go/No-Go karar çerçevesi, herhangi bir uluslararası standardın resmî uygulama modeli olarak sunulmamaktadır.
Kaynaklar ve ileri okumalar
1. Kahneman, D. & Klein, G. (2009) — Conditions for Intuitive Expertise: A Failure to Disagree
Uzman sezgisinin güvenilirliğini etkileyen koşulları inceleyen akademik çalışma.
https://doi.org/10.1037/a0016755
2. Kahneman, D. & Tversky, A. (1979) — Prospect Theory: An Analysis of Decision under Risk
Risk ve belirsizlik altında karar verme davranışlarını değerlendiren temel araştırma.
https://doi.org/10.2307/1914185
3. Tversky, A. & Kahneman, D. (1974) — Judgment under Uncertainty: Heuristics and Biases
İnsan muhakemesini etkileyen bilişsel kestirmeleri ve yanlılıkları ele alan akademik çalışma.
https://doi.org/10.1126/science.185.4157.1124
4. Project Management Institute — Project Governance
Proje yönetişimi, karar sorumlulukları ve yönetim mekanizmaları açısından başvurulabilecek kurumsal kaynak.
5. NIST — Artificial Intelligence Risk Management Framework (AI RMF 1.0)
Yapay zekâ sistemlerinde risklerin, ölçümün ve yönetişimin değerlendirilmesine yönelik referans çerçeve.
https://www.nist.gov/itl/ai-risk-management-framework
6. ISO 31000 — Risk Management
Risklerin yönetim ve karar süreçleriyle ilişkilendirilmesine yönelik uluslararası standart.
https://www.iso.org/iso-31000-risk-management.html
Bu kaynaklar makalede ele alınan karar verme, uzman sezgisi, risk yönetimi ve yönetişim ilkeleri açısından referans niteliğindedir. Makaledeki beş aşamalı karar çerçevesi, kaynak kuruluşların doğrudan geliştirdiği resmî bir model olarak sunulmamaktadır.

